br. 2/3
|
Slobodan Z. MARKOVIC Rec rat oznacava vrlo slozen pojam, koji je uslovljen ogromnim zivotnim i istorijskim iskustvom. Pod njim se podrazumevaju pojave od oruzanog sukoba protivnickih kolektiva do zestokog sudara medjusobno zavadjenih grupa i nepomirljive borbe agresivnih pojedinaca. Ipak, u osnovnoj predstavi - rat je borba organizovanih kolektiva-drzava i njihovih vojski, koje su se sukobile zbog nacionalnih ili socijalnih interesa ili nastoje da osvoje neko dobro materijalno-teritorijalno i da potcine protivnika i vladaju njime, odnosno da se odbrane. Iz medjusobnih ratnih sukoba proizilazi zavadjenost, koja pojacava bespostednost borbe svim sredstvima, a sukob, najcesce, vodi ka raspletu u kome pobednik trijumfuje nad pobedjenim i trajno ga potcinjava. Uz osnovno znacenje rec rat se upotrebljava u nizu prenosnih znacenja, koja u upotrebi cesto dobijaju i simbolicni karakter. U ljudskom iskustvu, protivnici se u ratu neposredno sukobljavaju i sudari se odvijaju u vizuelnom i fizickom dodiru. Ciljevi zaracenih strana istorijski se klasifikuju kao opravdani ili neopravdani, a ponasanje u borbi kao srcanost, hrabrost i herojstvo, odnosno kao nesigurnost, sreasljivost i kukavicluk. Bez obzira ko je pobednik, ljudsko iskustvo i pamcenje istorijskih ratnih trenutaka praceno je etickim merilima i obelezjima. Specificna i slozena svojstva pojma rat cine da tema i motiv rata u knjizevnosti oznacavaju i nose koliko dubinu ljudskog iskustva toliko i mogucnost mnogostranog ispoljavanja ljudske licnosti u okolnostima ratnog cina, kojim je akter ogranicen pripadnoscu i pravilima koletiva u kom se kao ucesnik nasao. Rat kao tema i motiv u knjizevnosti uopste, pa i u knjizevnosti za decu ukljucuje se u znacajni krug drustvenih i istorijskih izvora ljudske spoznaje. Ovaj vid stvaralastva se inspirise i oslanja na njihova najpoznatija svojstva, koja procesom imaginativne konkretizacije pisac pretvara u poetsku predstavu, kojom docarava covekovu borbu za opstanak u ratnoj nesreci sto je snasla kolektiv i coveka kao licnost. Otuda se u knjizevnim delima sa ratnom tematikom jedinka, najcesce, svrstava u grupu koja ima zajednickog protivnika, kojom joj je uslovljena i sa kojom je prepletena licna sudbina U ovoj vrsti ostvarenja jedinka kao knjizevni junak se potpunije ispoljava tek u odnosu na kolektiv, odnosno njeni postupci i emocije filtrirani su i izrazavaju se okolnostima ogranicenim ratnim uslovima sredine u kojoj se nasla. Ta okolnost je prerasla u osobenost ove vrste dela i nalazi se kao konstanta, bez obzira na istoricnost, realisticnost ili mitski karakter njihove poetske vizije. U knjizevnim ostvarenjima sa ratnom tematikom i motivima koja su pretezno lektira dece, preovladjuje mitsko uoblicavanje i izrazavanje rata. Sukobljavaju se dobre i lose sile i u tom sudaru nastaju i ispoljavaju se dobri i losi junaci kao mitsko olicenje lepog i ljudskog, s jedne strane, a ruznog i necovecnog, sa druge. Manje ili snaznije izrazena mitska crta u ovim delima unekoliko ih povezuje sa bajkom kao literarnim zanrom, a upravo je bajkovitost pogodna za decju percepciju umetnicke predstave u vecem razdoblju mladalackog uzrasta. Covek i rat, a to znaci i dete i rat, javljaju se kao tema i kao ucesnici u zivotnom ambijentu literarnog dela od najranijih doba. Prisutni su u spevovima iz starih vremena, ukljucujuci i Ilijadu i Odiseju, javljaju se u Bibliji, ima ih u stvaralastvu srednjeg veka, osnova su poetskih sadrzaja nase narodne epike. Oni su inspiracija, kljucna tema i znacajni vid umetnicke predstave mnogih vrednih dela novoga veka, cije su olicenje Rat i mir Lava Tolstoja, Na Drini cuprija Ive Andrica, Seobe Milosa Crnjanskog, Orlovi rano lete Branka Copica. Deca, odnosno mladi ljudi najcesce su sudbinski i egzistencijalno vezani za ljudske odnose koji se tematski, dogadjajno i emotivno izrazavaju u ratnim sukobima prikazanim u poetskoj predstavi dela. U njoj mladi nuzno ucestvuju u zbivanjima kao deo kolektiva u kome su se nasli, ili u koji su se ukljucili, u ratnim okrsajima. Tek potom oni deluju kao akteri sa individualnim doprinosom zbivanjima, pri cemu se uoblicavaju njihove osobine junaka, odnosno licnosti i dolazi do izraza njihova priroda i karakter kao vid licnog svojstva i opredeljenosti u opstem stremljenju grupe kojoj pripadaju. U uoblicenje lika, kao dopune, moze da se ukljuci tradicionalna, narodna, odnosno nacionalna crta, koja istorijski i sudbinski blize odredjuje sukobljene strane i pojedine cinioce u njima. Ona se ispoljava kao vid opste sudbine i kao deo svesti o pripadnosti drustvenoj grupi sa istorijskim kontinuitetom zajednistva, ogleda se u sudbinskim udesima, u pokretackim ciljevima i u etnickoj povezanosti sa sredinom u kojoj se junak nasao. Ukoliko se i megdan uzme kao oblik ratovanja, a u vecini slucajeva iz nase narodne epike treba ga uzeti, onda bi narodna pesma Ivo Senkovic i Aga od Ribnika mogla biti primer za slozenost odnosa deteta prema sredini i sredine prema mladom bicu u ratnom permanentnom i neposrednom sukobu. U knjizevnim delima odnos dete i rat ispoljava se na vise nacina, medju kojima su tri izrazita: neposredni uticaj ratnih sukoba na sudbinu mladih, mladi junaci kao akteri u dogadjanjima u kojima se uoblicavaju i njihovi likovi i, treci, vidjenje i dozivljaji rata kao svedoka. Pri susretu mladih citalaca sa poetskom predstavom dela u kome je rat tematski i sadrzajno izrazitije uoblicen u njihovim ocima i bicu odnos prema ratu se stvara u skladu sa individualnim osobinama, uzrastom i iskustvom. Oni bitno uticu na opazanje i poimanje, kriticnost i prihvatanje poetske predstave (na percepciju i na recepciju knjizevnog dela). Zanimljivo je da li je intezitet poimanja i prihvatanja knjizevnog dela sa ratnom tematikom i motivima kod mladih citalaca nesto specificniji od ostvarenja sa tematikom drugacijega karaktera? Takodje, postoji li oscilacija u interesovanju i dozivljaju ove vrste dela? Ako postoje od cega zavisi, odnosno koji je podsticajni cinilac tih odnosa i iz cega proizilazi njegov uticaj na amplitude dozivljajnih gibanja? Dosadasnja izucavanja, koja spadaju u specificne oblasti decje psihologije, ali i recepcije, uglavnom nisu dala odgovor na ova pitanja. Ipak, u knjizevno-kritickim, pedagoskim i psiholoskim napisima izneta su izvesna zapazanja i misljenja autora sto ukazuje na odlike dela i okolnosti u kojima se citaju, a koji mogu uticati na prijem ove vrste dela kod mladih citalaca. Pored umetnicke dubine bitna je i slozenost umetnicke predstave u kojoj mladi citalac nalazi mogucnost za prepoznavanje i poistovecenje sa junacima i pojavama, odnosno odbijanje i protivljenje kao ljudski neprihvatljivim. Pri tom je rat kao elemenat istoricnosti u drugom planu, ali je u podsticajnoj funkciji da se ispolje prihvatljivi ili neprihvatljivi postupci i osobine. Iako ratni sukob po dinamicnosti i iznenadnosti obrta odgovara decjoj prirodi i izaziva radoznalost, pa i aktivnosti, do sapatnickog poistovecenja sa ugrozenima, ipak je njegova destruktivnost odbojna i prema njemu se, uglavnom, stvara negativni emotivni odnos. Negacija ratnog cina se ispoljava i u prihvatanju pozitivnih junaka i uzivljavanju u njihovu ulogu. Odnos prema delu zavisi i od "aktuelnosti" teme i zbivanja u trenutku citanja i njena "veza" sa tekucim zivotnim dogadjanjima. Aktuelnost ratne teme knjizevnog dela i citalacka mogucnost prepoznavanja postavljaju se i u trenutku nastajanja ovoga napisa i njegovog saopstenja na Zmajevim decjim igrama u Novom Sadu 7. juna 1999. godine. Jos traje agresija NATO alijanske na nasu zemlju i neprekidno bombardovanje. Poruseni su i dunavski mostovi u Novom Sadu, a njihovi delovi stravicno strce iz Dunava. Takodje, svecanosti i programi Zmajevih decjih igara, ukljucujuci i razgovor o knjizevnosti za decu na temu Knjizevnost - rat - dete, odrzavaju se bukvalno izmedju dva bombardovanja grada. Radi se i program ostvaruje iz ponosa, prkosa i otpora starih Zmajevaca, ali deca nisu tamo prisutna da ne bi bila izlozena neposrednoj opasnosti. Ipak, i za njih u sklonistima, a za one prkosnije na dunavskoj obali, priredjen je program. Sadrzaji knjizevnih programa su lirskog karaktera, ali su duboko prozeti temama, motivima i vizijama rata. Neposredni ratni trenutak i cin Zmajevaca okrenutih deci i decjem stvaralastvu, podsticu da se razmislja o opstoj pojavi i konkretnom postupku ucesnika Zmajevih decjih igara - da se od rata brane poetskom vizijom. Rat je kao pojava zivotna destrukcija i to nosi kao odliku svoga tematskog polazista, ali u poetskoj viziji rat prerasta u odbranu protiv rusilastva i suprotstavlja mu snagu stvaralastva. Ako se imaju na umu Sartrove reci da je istorija rat, onda se postavlja i pitanje kakav je rat ovo Natovsko bombardovanje Jugoslavije, jer to nije sukob zaracenih strana, vec rusenje jedne zemlje i naroda koje cini druga "nevidljiva strana". Neobjavljeni rat, rat bez konkretizovanog bojista, bez fronta i bez uocljivoga neprijatelja napadaca i nemogucnosti napadnutoga da se brani uticu da se dopuni i promeni dosadasnji pojam rata. Ovaj rat oznacavaju zvuk sirene, redje zvuk aviona, detonacija bombi, rusenje i zrtve. On ne pruza mogucnost za megdan i ispoljavanje covekove hrabrosti i junastva, otuda sklonista nemaju svoj ni fizicki ni duhovni smisao. Savremene inspiracije i nove knjizevne predstave o ratu ocito ce imati drukciji karakter i dopuniti tradicionalnu viziju rata novim oziljcima, nepoznanicama i posledicama ovog tekuceg ratnog zbivanja, koje ce kao iskustvo nositi savremene generacije dece i odraslih. Da li ce se kao deo tog tamnog iskustva naci na usnama i pitanje iz stiha Mire Aleckovic Noc ova poslednja, da li ce se u knjizevnom vidjenju suceliti dete "nevidjenog" agresora i dete zrtve, hoce li u, izolaciji i nemoci otpora nastati neka nova vrsta angazovanja i nova stvarnost? Deca su svojim reagovanjima i nazivima vec izrazila svoj odnos prema nekim savremenim "ratnim akterima" - kada cuju sirenu za uzbunu ona kazu "dere se i zavija vestica", a kada cuju zvuk sirene za prestanak vazdusne opasnosti deca vicu "peva dobra sirena". U temi Knjizevnost - rat - dete ljudsku i umetnicku sustinu treba traziti u lukicevskoj inspiraciji i pesnickoj viziji Rat recima! |
design by: INternetClub
