br. 1
ZNACI VREMENA


U POTRAZI ZA INSPIRACIJOM


Igor Bojovic, Zenidba kralja Vukasina, rezija Milan Karadzic, Decje pozoriste, Podgorica

Drama Igora Bojovica Zenidba kralja Vukasina nije prvi slucaj da nasi dramski pisci traze i nalaze neposrednu inspiraciju u narodnoj epskoj poeziji. Pre njega su to pored ostalih vrlo uspesno ucinili Borislav Mihajlovic - Mihiz i LJubomir Simovic u Banovic Strahinji, odnosno Hasanaginici. Slicno dvojici pomenutih pisaca, i Igor Bojovic iz epske pesme preuzima tematski okvir, ali ga u svojoj drami postavlja u nove literarne koordinate, sto uveliko menja i nanovo ispituje, pre svega, eticko-esteticki sloj dela. U ovakvim slucajevima, kada je za dramsko delo bitna simbioza, kako s istorijskim cinjenicama vezanim za licnosti i dogadjaje koji su posredno ili neposredno ugradjeni u njegovu tematiku tako i s motivima iz nase usmene tradicije - , zanimljivo je otkriti knjizevnu evoluciju svih elemenata koji dovode do stvaranja konacnog produkta - pozorisne predstave.

Istorijske cinjenice vezane su za dva lika koji se javljaju i u epskoj pesmi i u drami. To su Vukasin Mrnjavcevic i Vojvoda Momcilo. Vukasin je oko 1350. godine bio zupan u Prilepu, a za kralja se proglasio 1365. godine. Svoju vlast ucvrstio je u zapadnom delu Makedonije. Kovao je svoj novac s likom kralja, a u oblastima u kojima je vladao odrzala se trgovina. Sa svojom vojskom krenuo je u pohod protiv Nikole Altomanovica i stigao do Skadra, ali se na poziv svog brata Ugljese vratio nazad da bi pripremio pohod protiv Turaka.

Vojvoda Momcilo je takodje ziveo u XIV veku. U pocetku je bio hajducki cetobasa, a kasije je postao despot. Imao je kucu u Ksantiji gde mu je zivela i zena. Poginuo je 7. juna 1345. godine pod zidinama grada Perioterija kao vodja vojske sastavljene od 4.000 ljudi.

Od svih podataka u epskoj pesmi se sacuvalo malo sta. I u pesmi vojvoda Momcilo zivi u gorskom kraju, ali ne u rodopskom nego u durmitorskom. U pesmi je on veliki junak s krilatim konjem i sabljom s ocima i nalazi se na celu ne velike vojske nego hajducke druzine sastavljene od svoje brace, prvobratuceda i cetrdeset levera. Naravno, njegova druzina broji malo ljudi jer se samo tako mogu pokazati njegova snaga i moc, uz koriscenje omiljene stilske figure narodnih epskih pevaca - hiperbole. U pesmi je vojvoda Momcilo okruzen ljubavlju svoje brace i sestre Jevrosime, o kojoj istorija nista ne zna. I u pesmi, kao i u stvarnosti on je ozenjen, ali dok je ta cinjenica u istoriji gotovo potpuno beznacajna, u pesmi ona postaje presudna. Momcilova zena Vidosava jeste glavni protagonista zavere uperene protiv muza. I u pesmi Momcilo gine pod zidinama grada, ali ne zahvaljujuci tome sto mu gradjani Perioterija nisu otvorili kapije grada, nego zato sto je kapije utvrdjenja zatvorenim ostavila njegova zena Vidosava. Kraz Vukasin je u pesmi predstavljen kao lukavi vladar koji svoje protivnike eliminise prevarama, ali na kraju pesme za svoju zenu ipak uzima Jevrosimu, a ne Vidosavu, i time otkriva pronicljivost kao jednu od bitnih osobina svog karaktera.

Za razliku od epske pesme u kojoj ni licnosti ni dogadjaji nemaju motivisanost u dramaturskom smislu, i sve se odvija bez cvrste uzrocno posledicne veze (npr. nisu jasni motivi zbog kojih Vidosava izdaje Momcila), Igor Bojovic u svojoj drami mora sve stvari postaviti na pravo mesto odnosno, mora uneti neophodnu dozu motivisanosti (zato u drami Vidosava izdaje Momcila jer on zanemaruje njenu ljubav, ali se i otkriva i kao ubica njenih roditelja). Na samom pocetku Bojovic uvodi kao likove tri vestice koje pokrecu celokupnu radnju svojim vracanjima i postaju aktivne ucesnice dramske radnje. U dramaturskom smislu njihov zadatak jeste dinamizovanje radnje, a u prakticnom smislu komentarisanje i pojasnjavanje prethodnih, ali i dogadjaja koji tek treba da uslede. Po tome one podsecaju i na hor u antickoj tragediji, ali i na Sekspirove vestice iz Magbeta. Ove vestice nagovestavaju da ce glavni problem drame biti, zapravo, ljubavna prica i ljudske sudbine upletene u tu pricu.

Drugi bitan momenat u dramaturskom postupku Igora Bojovica jeste produbljivanje motiva iz nase usmene poezije, ali i njegovo poigravanje tim motivima i svojevrstan ironijski ton u njihovoj umetnickoj interpretaciji. Tu pre svega mislimo na motiv o osakacenom hajduku dat kroz lik gaze Radomira i u njegovoj stalnoj zapitanosti o identitetu krilatog Jabucila: Je li on konj ili bedevija? U tom karakteristicnom detalju treba traziti odgonetku i formulu celokupnog Bojovicevog dramaturskog postupka. On iz pesnicke tradicije i istorije uzima samo ono neophodno: likove, dogadjaje, prostorni i vremenski okvir desavanja, ali one najbitnije dramske elemente - motivaciju, dramski sukob i karaktere - stvara snagom svoje umetnicke imaginacije. Cak i preuzimanje tradicionalnog stiha nase usmene poezije, odnosno njegovog ritma i intonacije nije samo u funkciji postizanja autenticnosti nego, opet, i u svojevrsnom poigravanju i skrivenoj, a cesto i neskrivenoj aluziji na aktuelna, pre svega politicka desavanja: "Ako Skadru ziv dopadnem, prihvaticu selimat. Makar i pod Turcima ja cu njemu kraljem biti", kaze u jednom trenutku kralj Vukasin. Na taj nacin Bojovic ostvaruje neophodni dodir sa aktuelnoscu, ali ne banalnim aktuelizovanjem po svaku cenu, vec inteligentnim postupkom dedukcije, krecuci se od uopstenih znanja o mentalitetu naseg naroda pa do individualnih i stvarnih etickih osobina svakog pojedinca. Na ovaj dramaturski postupak logicno se nadovezuje rediteljsko iscitavanje Milana Karadzica koji cini se vise insistira na bajkovitom i mitskom, i u pojedinim resenjima blizi je poetici epske pesme nego dramskom okviru koji je postavio I. Bojovic. Jedna od scena koje to ilustruju jeste i ona, vizuelno izuzetno snazna i sugestivna, scena ritualnog kupanja, ili bolje receno spajanja Vidosave i Vrazijeg jezera. Ne samo resenje ove scene vec i scenografija i muzika i kostimi stoje u savrsenom skladu sa prepoznatljivim rediteljskim oneobicavanjima koje Karadzic neizostavno koristi u svim svojim predstavama.

Karadzis ide korak dalje od Bojovica, pa na tragicnu ljubavnu pricu, kao osnovnu temu, nadogradjuje sukob prirodnog, ljudskog, s jedne strane, i natprirodnog, vilinskog, savrsenog, s druge strane, i neminovni zavrsetak i zaludnost te borbe.

Objedinjujuci sve izvore inspiracije u jednu celinu - pozorisnu predstavu, reditelj nam daje jednu fantasticnu i legendarnu pricu, ciji koreni zadiru u duboko realisticna osecanja coveka.

Miroslav Miki RADONJIC


DETINJSTVO 1/99

design by: INternetClub