br. 1-2/2001


OGLEDALO KRITIKE


STVARALAŠTVO U SVETLU KNJIŽEVNE ISTORIJE



(Tihomir Petrović: Istorija srpske književnosti za djecu, Učiteljski fakultet Vranje, Vranje, 2001)


Istorija srpske književnosti za decu, Tihomira Petrovića, univerzitetskog profesora iz Vranja, predstavlja, s jedne strane – sveobuhvatni popis pisaca i njihovih dela, a s druge – istorijski hronotop ove relativno mlade umetnosti. Za razliku od Dragoljuba Jeknića (Srpska književnost za decu, I, II, III, 1994) koji je sačinio hronološki registar pisaca, ograničavajući se samo na analizu njihovih dela, Petrović u svome istraživanju ide šire i dublje, nastojeći da sintetično i razložno sagleda razvojne faze književne umetnosti, uslove u kojima je ona nastajala i razvijala se, od usmene tradicije, prosvetiteljstva i prvih spisatelja za mladež, pa sve do našeg vremena i pojave modernih književnih tokova. Tematski okvir Petrovićeve opsežne Istorije čine četiri krupne tematske celine u kojima se oslikavaju identitet, istorijska utemeljenost, razvojne faze i estetska načela književnosti za decu i mlade. U obrazlaganju svojih stavova autor je vodio računa o uslovnostima književnih epoha i pokreta, čiji su se refleksi, manje ili više, osećali i u stvaralaštvu dečjih pisaca. Iako nije prošla sve književnoistorijske škole ni iskustva književnih programa, književnost za decu, po autorovom viđenju, imala je svoj kontinuitet, noseći u hronološkom luku, dužem od dva veka, jasne oznake razvojnih tendencija, karakterističnih za evoluciju književne umetnosti u celini.

Prvu tematsku celinu čini usmena književnost. Posmatrana u kontekstu dečje umetnosti uopšte, dečja književnost započinje svoj život sa pojavom prvih usmenih formi, u kojima se oslikavaju obrasci prvobitne kulture i primitivnog života. Pokušavajući da dosegne i oživi vreme ritualnog i detalje praslika, autor nastoji da sagleda početke usmene tradicije koja se „začela još onda kada se čovek iščaurio iz svoje animalne ljušture i počeo uobličavati svoj govor.” Dajući pregled i klasifikaciju usmenih formi, jasno naglašava da neki modeli iz usmene tradicije, naročito oni namenjeni deci, upućuju na prve oblike i sadržinu njenih genetičkih korena. Kraće pesničke forme, kao što su uspavanke, lazaljke, cupaljke i dr., ali i neki epski modeli, prvenstveno basne, samo su deo usmene tradicije, koja govori da koreni književnosti za decu potiču iz daleke prošlosti. No, i duže epske forme, posebno bajke, po svim oznakama svoje strukture, iako nisu stvarane isključivo za decu, oduvek su bile u sferi njihovog interesovanja i čitalačke pažnje.

Drugu tematsku ravan Petrović je osmislio izučavanjem kulturnih i političkih prilika XVIII veka, a naročito idejom racionalizma i prosvetiteljstva, koja je našla pogodno tle i na našim prostorima pod jurisdikcijom Austrougarske Monarhije. Inače, autor XVIII vek označava kao vreme u kome započinje razvoj i diferencijacija književnosti za mlade. Taj period kod Srba poklapa se sa počecima prevoda poznatih dela iz evropske književnosti, kao što su Defoov Robinson Kruso, Fenelonov Telemak, a znatno docnije, 1853. i Čiča Tomina koliba Harijete Bičer Stou. Ovi i drugi prevodi i prerade imali su podsticajni karakter na književna zbivanja i pojavu srpskih spisatelja koji su deo svoga stvaralaštva posvećivali najmlađim čitaocima. Od Dositejevih prethodnika i savremenika autor posebno ističe značaj Zaharija Stefanovića Orfelina, autora prvog srpskog bukvara, a potom Jovana Rajića i Jovana Muškatirovića. Posebno mesto pripalo je Dositeju Obradoviću, kao najznačajnijem srpskom prosvetitelju, utemeljivaču nove srpske književnosti i prethodniku dečje literature čiji će razvoj svojim pesmama za decu pospešiti Luka Milovanov, srpski učitelj iz okoline Bijeljine.

Epoha romantizma imala je, makar implicitno, snažan uticaj na dalji razvoj i diferencijaciju književnosti za mlade. Kao metod i pravac, romantizam je označio novo poglavlje umetničkog stvaranja i osporio kriterije klasicističkog estetskog apsoluta i prosvetiteljskog utilitarizma po kome se vrednost konkretnog dela merila poučitelnošću njegove sadržine. Iako književni kritičari ne govore o Branku Radičeviću kao dečjem pesniku, Petrović za njega kaže da je „prvi dečji romantičar, u pravom smislu te reči”. Sa stanovišta književne istorije ovaj stav je prihvatljiv, jer je Brankovo delo u vremenu nastanka stimulativno delovalo na literarne tokove uopšte, pa i na književnost za mlade. Na toj ravni stvaranja od posebnog su značaja pesme Dete i tica, Ribarčeta san (Cic), Putnik na uranku i ditirampska mesta iz Đačkog rastanka.

Za razvoj dečje književnosti, ne samo u XIX veku, nego i docnije, od presudnog je značaja bila pojava Jovana Jovanovića Zmaja, koji je od prve svoje pesme (Lenji Gaša, 1858) pa do kraja života ispevao više od hiljadu pesama, „postao cela jedna književnost” i još za života uzdigao srpsku poeziju na evropski nivo, i tako postao dečji pesnik svevremenske prisutnosti. Da je Zmajeva poezija jedinstvena i neponovljiva pojava u srpskoj književnosti govori to što ona i danas uspešno odoleva iskušenjima različitih kriterija i tumačenja i još uvek je uzor savremenim pesnicima u nekim elementima poetike.

Među stvaraocima koji su dali zapažen doprinos razvoju književnosti za decu Petrović ističe Đorđa Natoševića koji je pokrenuo Školski list i Stevana Popovića, pripovedača, pesnika i sastavljača školskih uxbenika i pokretača časopisa Prijatelj srpske mladeži. Od ostalih Zmajevih savremenika koji su pisali za decu, autor ističe imena ljube Nenadovića, Milorada P. Šapčanina, Jovana Grčića Milenka, Miletu Jakšića, Milorada Petrovića Seljančicu. Umetnički dometi ovih stvaralaca su skromni; sa izuzetkom nekih Grčićevih pesama i Šapčaninovih idila, njihovo delo je ostalo zatočeno vremenom u kome je nastalo.

Period između dva svetska rata označen je kao posebna etapa u razvoju književnosti za decu. To je vreme burnih književnih promena, koje su se zbivale u do tada neviđenoj ekspanziji književnih škola i programa. U stvaralaštvu za najmlađe, duh novog vremena tek se naslućivao u sadržini novih listova i časopisa kao što su Zorica, Budućnost, Plamičak, Zavičaj i Srpsko Kosovo, ali i u koncepciji nekih glasila za odrasle. Pravda, Politika i Vreme otvaraju posebne rubrike za decu, a među stvaraocima se često pojavljuju pesnici-učitelji, Jovan Miodragović, Danica Bandić, Dimitrije Gligorić i drugi. U sivilu takvog stvaralaštva, Petrović skreće pažnju na delo Brane Cvetkovića, Andre Franičevića i Nikole Beševića, koji su se isticali stihovima originalnijeg poetskog izraza. Iako u književnosti za najmlađe nema književnih manifesta i proglasa, refleksi srpske avangarde nisu ostali bez odjeka u ovoj sferi stvaranja. U članku O modernoj dečjoj poeziji, napisanom povodom Vučove poeme Podvizi družine „Pet petlića“, Marko Ristić je nagovestio puteve nove književnokritičke misli koja će pratiti tekuću produkciju literature za mlade. O Gvidu Tartalji Petrović govori kao pesniku čije je delo na liniji između tradicionalnog i modernog, a za Desanku Maksimović konstatuje da se prepoznaje po osećanju ljubavi, kao trajnom opredeljenju svoje poezije. Romanom Hajduci Branislav Nušić je utemeljio dominantnu proznu formu u docnijim tokovima književnosti za mlade. Posebnu pažnju autor je posvetio Aleksandru Vuču koji je poemom Podvizi družine „Pet petlića“ napravio radikalan zaokret u književnoj umetnosti za mlade. Uzimajući motive iz gradskog života Vučo je znatno proširio tematski okvir poezije, a novim stilskim izrazom i nekim vidovima nadrealističkog humora, anticipirao moderne tokove književnog stvaranja. Posebne zasluge pripadaju mu što je književnost za mlade uveo u samo središte modernih književnih zbivanja.

Drugu polovinu XX veka karakteriše žanrovska raznovrsnost i bogatstvo tema i motiva, kako u sferi proze, tako i poezije. Petrović zapaža da poezija prvih posleratnih godina izražava duh pobednika i entuzijazam obnove i izgradnje. Tendencioznost takve ideologije opšta je karakteristika različitih modela proze i poezije. Među proznim vrstama vidljiva je ekspanzija romana, stvaranog metodom crno-bele tehnike, pojednostavljene, ali dinamične sadržine i jednosmerne individualizacije likova. Značajnija ostvarenja u okviru tog žanra ostvarili su Branko Ćopić, Arsen Diklić, Dušan Kostić i Aleksa Mikić. Po mišljenju Petrovića Ćopić je prvi dečji pisac koji je ostvario umetničko delo i autentičan stilski izraz, izvan senke Zmajevog pesničkog autoriteta. Svoj nesvakidašnji spisateljski dar iskazao je u različitim žanrovima, a naročito u proznim formama, od realističkih priča sa ratnom tematikom, do humorističkih i fantastičnih modela nonsensnog tipa sa animalističkim sadržajem. Na toj liniji stvaranja stoje dela Branka V. Radičevića, Brane Crnčevića i Aleksandra Popovića. Grozdana Olujić je spisateljica koja je ostvarila renesansu folklornih modela i pokazala da vreme bajki još uvek traje, a Tiodor Rosić i Dragan Lakićević su se nametnuli fantastičnim sadržajima sa tematikom iz nacionalne istorije.

U sferi poezije početak velikih poetskih preokreta najavio je Duško Radović pesničkom zbirkom Poštovana deco (1954), ne samo u umetničkom izrazu, nego i u tumačenju poezije. Radović je volšebno izmirio tradicionalno i moderno, kako na estetskoj ravni, tako i u primeni zakona poetike. Petrović ističe da je od posebnog značaja i delo Miroslava Antića, koji je poetskim opredeljenjem za adolescentsku ljubav, proširio tematski krug dečje poezije. Dragan Lukić je na široka vrata u poeziju uveo gradske motive i potvrdio se kao pesnik autentičnog humora. Socijalna tematika koju je nagovestio Aleksandar Vučo odjeknula je u stihovima Milovana Danojlića, dok je ljubivoje Ršumović na liniji humora, nonsensa i igre. Registar pesnika i prozaista koje Petrović pominje u modernim književnim tokovima je dugačak, a to samo govori da se kontinuitet književne umetnosti za decu aktivno održava, u bogatoj produkciji tekuće literature koju danas stvara čitava armija mladih, talentovanih spisatelja.

Prateći razvojne tokove književnosti za decu i mlade, Petrović se povremeno osvrće i na razvoj književnokritičke i teorijske misli, ističući konkretan doprinos pojedinih književnih istoričara, od Jaše Prodanovića i Sime Cucića, do Vladimira Milarića, Slobodana Ž. Markovića, Milana Pražića, Dragutina Ognjanovića, Zorice Turjačanin, Dragoljuba Jeknića, Nova Vukovića i drugih, koji su izučavanjem književnih tokova, konkretnih dela i pojava dali nemerljiv doprinos nauci o književnosti i razvoju književne umetnosti u celini.

U svojoj Istoriji srpske književnosti za decu, Tihomir Petrović se predstavio kao izučavalac koji pokazuje širok raspon interesovanja, nesvakidašnje osećanje odgovornosti za istorijsko nasleđe i kulturnu tradiciju i pouzdan pristup u selekciji i estetskom vrednovanju književnih ostvarenja. Primenom modernih metodoloških postupaka i ranijih iskustava u oblasti kojom se bavi, sa istančanim osećanjem za sintetično uobličavanje rezultata naučnog istraživanja iz različitih perioda i književnih epoha, sačinio je kompleksnu, do sada najopsežniju Istoriju srpske književnosti za decu i dao vredan doprinos književnoj nauci i razvoju književnokritičke i teorijske misli uopšte.

Miomir MILINKOVIĆ


DETINJSTVO 1-2/2001

design by: INternetClub