br. 1-2/2001


STVARAOCI I POJAVE


Hristo GEORGIJEVSKI:
SRPSKI ROMAN ZA DECU I MLADE – POETIČKA PITANJA
(Odlomak iz rukopisa)


U svom pristupu romanu za decu i mlade kombinovaćemo teorijsku i imanentnu poetiku; ipak, preimućstvo pridajemo neposrednim, estetskim osobinama predmeta koji proučavamo. Imanentnost podrazumevamo u ukupnom, ali vrednosno i žanrovski različitom korpusu interpretiranih romana. Takav pristup, tj. usredsređivawe pažnje na same romane, njihove konstitutivne principe i morfologiju, ne svhatamo suviše doktrinarno niti ćemo ga sasvim izolovati (pre svega od modela kulture), jer različiti su u određenim epohama podsticaji za originalnost, za manifestovanje konstrukcije ili dekonstrukcije. Romani imaju ne samo estetsku, već i saznajnu i kulturnu funkciju. Polazište predstavlja izdvajanje prepoznatljivih romanesknih kategorija i oblika, a potom sredstava i postupaka kojima se novi modeli uspostavljaju, uz uvažavanje i autorske i receptivne pozicije koje su „funkcionalno integrisane u tekst”. Značajna je i relacija pisac–materijal (tačnije jezik) iz koje proizilazi delo kao posebna i autonomna vrednost, koja ima raznorodne funkcije. Roman za decu i mlade ispoljava konstantnu izmenljivost, pa se ne može podvesti pod pouzdane i kategorijalne sisteme.

Svesni smo da se u poetici romana za decu i mlade ispoljavaju srodni problemi kao i u poetici romana uopšte, a to su, pre svega, nepouzdanost ili samo imenovanje kriterijuma u izboru egzemplarnih primeraka i izboru obeležja koja jedno delo stvarno čine romanom.1 (Deskriptivni metod se često svodi na mehaničko izdvajanje i popisivanje karakteristika, pri čemu izmiče celina. Međutim, čak i sitne ali dobre opservacije mogu izmeniti ili dopuniti sliku dela ili žanra kojim se bavimo. Opis sredstava i postupaka omogućava zasnivanje tačnijih i kompletnijih definicija, a izgrađivanje predstave o celini, neosporno, ne ograničava dodirivanje brojnih sekundarnih pitanja neodvojivih od osnovnog problema.

Predmet poetičkih ispitivanja je daleko širi nego što to na prvi pogled izgleda. Posebno u domenu utvrđivanja analogija i razlika među žanrovima. Poetiku romana poimamo, pre svega, kao proučavanje postupaka; naglasak je na pitanju opravdanosti i umetničke funkcionalnosti primenjenog postupka. Po Borisu Tomaševskom „Proučavanje funkcionalnosti književnog postupka je vodeće načelo opšte poetike u razmatranju pojava”.2 Postupak se odražava na ustrojstvo građe, određuje prirodu romansijerove naracije, strukturu dela, viziju. Niz naučnika (V. Šklovski, M. Bahtin, Đ. Lukač, L. Goldman, E. M. Forster, F. Štancl, V. Kajzer, P. Labok, K. Hamburger, V. But) koji se bave teorijom romana, ističu značaj unutarnje organizacije romana, strukturu. Pojam strukture se ne shvata kao prost zbir romanesknih elemenata, statistička očiglednost; izuzetno je složen vid strukturalne koherencije i hijerarhizacije elemenata. Od nivoa estetizacije i složenosti postupka zavise priroda i samosvojnost romaneskne strukture. Ukoliko je shvatimo kao totalitet, onda proučavanje mora da zahvati elemente koji je čine, odnose među njima, funkciju manjih celina i vrednost romana kao višeslojne tvorevine.

U proučavanje ćemo uključiti i širi književno-istorijski prostor i usaglasiti ga sa postojećim poetičkim iskustvima različitih stvaralaca, kao i razlikama ili bliskostima pojedinih romanesknih modela. Prvim momentom dotičemo evoluciju romana kao žanra. Ruski formalisti su izgrađivali ideju o evoluciji umetničkih žanrova i umetničkih motiva, zapostavljajući spoljašnje, vanliterarne činioce (evolucija kao u sebi zatvoren proces); Bahtin problem evolucije poima sinhrono i dijahrono, bez svođenja na čistu literarnost. Drugim momentom aktualizuje se pitanje tipologije romana, pitanje koje je izazovno ali koje ipak ne razrešava brojne i složene probleme, niti, zbog specifičnosti romana kao žanra, nudi pouzdano determinisanje njegove protejske suštine. Izvesne modele romana smo označili, a tokom daljeg ispitivanja, upotpunićemo osnovnu distinkciju tradicionalni-moderni roman nizom podžanrova. Roman je, neosporno, prijemčiv za spoljne uticaje. On se ne ostvaruje samo u sistemu čisto literarnih vrednosti. Razume se, roman za decu i mlade nema onu širinu korespondentnosti sa drugim književnim rodovima i snagu asimilacije saznanja iz društvenih nauka (istorija, psihologija, filozofija, sociologija) koju poseduje roman uopšte. Pod uticajem vanknjiževnih faktora dolazi do dominacije određenih tema i sadržaja; postaje ugrožen estetski značaj forme. Jezik romana podređuje se jeziku ideologije i kao takav ne ostvaruje svoju osnovnu, estetsku funkciju. Naglasićemo manifestovanje ove pojave u međuratnom i neposredno u posleratnom srpskom romanu za decu i mlade, ali pristup nećemo svoditi jedino na to, već ćemo ispitivanjem oblikovnih postupaka pokušati da odredimo karakteristike i funkcionalnost dominantnog postupka, kao i integralne faktore koji omogućavaju obrazovanje razvojnih tendencija. Pravo na ovo daju nam idejne, sintagmatske i žanrovske srodnosti romana navedenih perioda. Kritičari su pisali o pojedinim romanima, labavo ih povezujući s opštim tendencijama u srpskoj, posebno posleratnoj književnosti za decu. Nema konvergencije ni u metodološkim ispoljavanjima.

Nedostaju ozbiljna kompariranja sa istovetnim procesima ili procesima koji prethode u drugim oblastima književnosti, ispitivanja genetičkih veza sa pripovednom prozom, izdvajanje određenih modela iz opšte romaneskne slike. Ispitivanje žanrova, kao što ćemo videti, pokazuje velike srodnosti (osobito u okviru romana za mlade) sa principima i pojavama u romanu uopšte. Sa razvojem, roman za decu i mlade postaje osamostaljena i estetski relevantna umetnička tvorevina u kojoj se ističe autorsko načelo. U romanima se eksponiraju samosvojnost sveta junaka, njihova saznanja, reakcije, stavovi. Oni nisu više moralno-didaktičke storije, već estetski predmeti, činjenice ustrojene kreativnom svešću estetičkog subjekta. Snažno se menja jezik kao estetička komponenta romana. Bahtin uzima roman kao najočigledniji primer prevazilaženja opšteg jezika. Značaj razvoja romana za mlade treba videti i u onome što spomenuti teoretičar određuje kao odražavanje mnoštva jezičkih interesa, što razbija monotonost čisto literarnog autorskog glasa putem dijalogizacije i što ga demokratizuje uvođenjem predstavnika različitih socijalnih, kulturnih i intelektualnih sredina.3 Romaneskni tekstovi se preinačavaju, doživljavaju brojne promene kojima utvrđuju svoj estetski i žanrovski status, zanimljiva su proširivanja, evolucija jednostavnih oblika ka složenim, promena literarnih kodifikacija, formalno-kompozicionih karakteristika. Srpski roman za decu i mlade uslovljen je nizom specifičnosti koje njegovo konstituisanje i emancipaciju čine nešto drugačijim od srodnih pojava u drugim, razvijenijim evropskim književnostima. Osamostaljivanje i žanrovsko širenje posebno su izraženi, za razliku od spomenutih književnosti, tek u današnje vreme. Slično je i sa postupkom i tematikom; sporo dolazi i do razvoja priče. Pripovedačevi odgovori, u prvim, naivno-diletantskim romanima, uslovljeni su etičko-didaktičkim momentima. Obesnažuje se motivacija; sve je unapred poznato, nema dvosmislenosti, okretanja drugačijim iskustvima, iznenađenjima. Neestetizovani junak ima funkciju pouke, poučnog primera. Potom, dugo su roman determinisali sporedni činioci: poučnost, zabavnost, avanturizam, idealizacija i trivijalizacija. Ovi momenti ni danas nisu sasvim eliminisani, niti su doživeli adekvatnu detronizaciju. Roman je, sem u retkim slučajevima, najmanje bio estetska činjenica; u međuratnom periodu, pored prijemčivosti za levičarske ideje, kao kombinacija socijalne slike, avanturizma i didaktičnosti, ispunjavao je obrazovne, emotivne i uopšte čitalačke zahteve određenog tipa recipijenata. U ovim momentima nalaze se neposredni i posredni dokazi za izvođenje nužnih teorijskih premisa.

Kao i roman uopšte, koji je osporavanja doživljavao do duboko u devetnaesti vek, i srpski roman za decu i mlade prate i dan danas osporavanja i potcenjivanja. On deli nezahvalnu sudbinu književnosti za decu i mlade koja se apriorno prihvata kao primenjena umetnost. Naše verovanje i shvatanje ove književnosti nadilazi spomenuti okvir, a naročito predrasude. Osobeno na planu pripovedne proze i romana. Uzgred ćemo podsetiti na neke nepravde koje su romanu nanesene. Romanu je, kao što je poznato, u prvoj polovini osamnaestog veka među književnim vrstama dato najniže mesto. I kasnije, kada su objavljeni značajni romani (Geteovi, Stendalovi, Floberovi, H. Džejmsa), nailazimo na negativne sudove o njemu. Tako, Paul Ernst kaže: „Roman će uvek ostati polovična umetnost, jer mu nedostaje imperativ forme.”4 Presudne promene, kako primećuje Franc Štancl, odigravaju se od sredine XIX veka; on smatra da se „poslednje stoleće u istoriji književne kritike s pravom može označiti kao epoha poetike i teorije romana”.5 Srpski roman, nažalost, dugo je, sve do druge polovine ovog veka, „zauzimao skromno mesto u hijerarhiji književnih žanrova”.6

2.

Mogućnosti čitanja i tumačenja proširivaće se i usložnjavati shodno emancipaciji i estetizaciji romana za decu i mlade. Osnovni tematski problem jesu detinjstvo i mladost. Podastiru se suprotnosti i razlike između dece i odraslih; konkretna istorija detinjstva i mladosti upotpunjuje se već spomenutim dodatnim činiocima. Međuratni period, iako siromašan delima za decu i mlade, ipak donosi određeno osveženje, bez obzira što invenciju sasvim podređuje stereotipnim obrascima strukture, naglašavanju i shematizaciji sadržaja. Do početka sedamdesetih godina dominira samopregorni amaterizam, čiji recidivi su prisutni i danas. Povodi za pisanje romana bili su različiti, ali malo romana ima trajniju vrednost, književnu utemeljenost. Posebnu relativnost imaju romani s ratnom tematikom, čije je trajanje uslovljeno (ne)trajnošću ideoloških sistema i novim istorijskim događajima.

Srpski roman za decu i mlade (kao i hrvatski i slovenački) imao je u međuratnom periodu mogućnost da postane osoben, jedinstven i dominantan žanr; to se nije dogodilo, jer su se njime autori bavili uzgredno i nenadahnuto. Otkriva se i tada i sada nedostatak realnih ambicija. Sem Nušića, koji se bavio različitim žanrovima, ostali autori su amateri. njihova tehnika je neprikladna, tačnije rečeno oni izbegavaju bilo kakvu ozbiljniju tehniku. Pripovedanje im je neubedljivo, anahrono, suženo. Opredeljuju se za prikazivanje određenih, aktuelnih događaja, fenomena i ideja, zapostavljajući ono što je bitno – jezičko-narativno uobličavanje građe. Ne ovladavši empirijskom stvarnošću, svoje pisanje podređuju njenoj autentičnosti. Tako shvaćen sadržaj nije ništa drugo do iskustvo. Romani postaju ne ono što treba (fikcija, značenjima ambivalentan svet) već neka vrsta nenadahnute reprodukcije stvarnosti; svode se, dakle, na svoju suprotnost. Slabe su unutarnje spone, mehanički su odnosi među fragmentima; pripovedač (posmatrač, zabavljač, poučavalac, moralizator) nema ni adekvatnu ni izazovnu perspektivu iz koje može da obogaćuje značenja i tokove priče. Estetička funkcija romana se i dalje radikalno vulgarizuje i prevodi u didaktičko-moralističku ili zabavnu. Nemoćni ili obuzeti građom, mada je tačnije reći idejom, poukom, zabavom, pisci ne shvataju složenost romana; za njih je roman narativno zahvalan i prostran oblik, koji oni devalviraju. Zanemarena je i uloga autorske imaginacije koja može i treba da transformiše simbolikom i da otkriva svakodnevna iskustva, siromašna značenjima. Postupci su mahom jednostrani, pa i nesvrsishodni. Takvi postupci podređeni su amaterskom shvatanju idejnog i emotivno-doživljajnog plana. Nije neuputno, na ovom mestu, podsetiti da formalisti ističu da je estetička delatnost upravljena na materijal, kao nešto što se može oblikovati u estetički produktivne forme; zato je forma materijala kao takvog estetski vrednosna forma. A Mark Šorer u svom tekstu Tehnika kao otkriće ukazuje da „tehnika objektivira građu kojom se umetnost služi; otuda samo tehnika i vrednuje tu građu”.7

Posebna praznina postoji u izučavanju vidova i položaja pripovedača. njegova funkcija i značaj sa razvojem romana sve više rastu. Pripovedač se ispoljava u različitim formama i pripoveda sa različitih pozicija, iskustvenih i estetičkih. Potiskuje se pozicija naivno-melodramskog i prema naraciji i tekstu neodgovornog pripovedača i autora. Roman i uopšte književnost ne trpe pisce koji ne tragaju za novim formama, rešenjima, tehničkim finesama, umetničkim preokupacijama. Ni nove teme ni samoljublje pojedinih pisaca ne mogu da obezbede trajnost pojedinih romana. Pozvaćemo se iznova na M. Šorera koji upozorava da „Odlika modernog romansijera – od Džejmza i Konrada naovamo – nije samo ta da poklanja tako veliku pažnju svom medijumu nego da onda kad mu poklanja najveću pažnju kroz taj medijum otkriva novu sadržinu i veću sadržinu...”8 Samo pisci koji permanentno dograđuju i usavršavaju svoj postupak, koji tehniku ne nipodaštavaju i koji su svesni da se doradama i promišljanjima može osnažiti tekstovni potencijal mogu menjati forme romana, a sa promenom postupaka neosporno dolazi i do promena sadržine i uopšte arhitekture romana. Različiti su i vidovi pripovedačevog distanciranja od narativnog materijala, predmeta pripovedanja. Pripovedač može biti sasvim izvan sveta o kome pripoveda, delimično prisutan, ili jedan od aktera tog sveta; mogu se praviti i iznijansiranije varijante pripovedačke funkcije, međukontekstni odnosi i ispoljavanja. U početku, dok su se romani zasnivali na određenoj intrigi i ispoljavali shematičnost i tendencioznost, mogle su da se tolerišu manjkavosti, ali kasnije ne, jer se intenzivira funkcija pripovedača; on presudno određuje prirodu pripovedanja i priče, a dolazi i do individualizacije i umnožavanja pripovedačkih glasova. njegovo pripovedanje, ukoliko imamo u vidu najnovije srpske romane za decu i mlade, otkriva pripovedačeve ne samo narativne, već i intelektualne i moralne mogućnosti. Takav pripovedač manje je zavisan od neposredne inspiracije i pukog prenošenja stvarnosnih sadržaja; on deluje u okviru novih saznanja, deluje u pravcu samoosvešćivanja i provere svojih pripovednih mogućnosti; u tekstu stvara novi poredak, novu hijerarhizaciju stvari; svet postoji onako kako ga on organizuje i artikuliše, ne svodeći ga na moralne, ideološke i socijalno-kritičke tonove. Osvetljavanje i razumevanje ovog problema presudno je za razumevanje i tumačenje osnovnih romanesknih modela. Jer pripovedač je, ako se poslužimo definicijom koju su dali Klint Bruks i Robert Pen Voren, ona svest kroz koju se „prezentira materijal priče.”

3.

Dugo se kritika književnosti za decu koristila tradicionalnim i nepotpunim kriterijumima, malo se baveći samim delima. Izvan njenog interesovanja ostali su problemi materijala i forme; i sadržaj je prezentovan odvojeno od osnovnih zakonitosti dela kao estetičkog objekta. Subjektivne interpretacije zasnivale su se na doživljaju. Najčešće se radilo o spoljašnjem pristupu, koji se bazira na prevaziđenim sredstvima i zastarelom estetičkom vrednovanju, a u ređim slučajevima radi se o esejističkim pristupima. Veći deo pažnje interpretatori su posvećivali tematsko-motivskom planu; kritički izraz je često literarno intoniran, usmeren doživljajnom aspektu; takav kritički izraz, koji interpretaciju najčešće svodi na impresiju ili socijalni smisao književnosti, zanemaruje strukturu romana; kritičari takve provenijencije udaljavaju se od osnovnih, imanentnih vrednosti romana i od intencija moderne teorije romana – ispitivanje načina pripovedanja, principa prikazivanja slike sveta, oblikovanja junaka, specifičnosti kompozicionih načela. Korišćene su u kritičkoj literaturi i ustaljene tipološke determinante. Sporo je menjana, sporo sintetizovana i osavremenjivana kritička aparatura. „Dok su pisci nekako bojažljivo tražili prostor pod suncem i pravo na život”, kako dobro zapaža Muris Idrizović, jedan od najboljih poznavalaca književnosti za decu na ovim prostorima, „kritika je, polazeći od mladosti ove književnosti, bila pokroviteljski raspoložena i distancirana od njene poetike”9. On, takođe, ukazuje da se ova književnost razvija u odsustvu kritike i kritičara. A kada se piše o književnosti za decu, zanemaruju se njene posebnosti ili se manifestuje osporavanje vrednosti književnosti za decu. Jedan od njenih najagilnijih pratilaca, Sima Cucić, zadržao je i u posleratnim svojim tumačenjima književnosti za decu značaj didaktičkog i socijalnog aspekta. On nema izgrađenu poetičku osnovu. Bliske su mu tradicionalne romaneskne forme. Prateća kritička misao neće se mnogo izmeniti ni posle sukoba realista i modernista. njeni najveći uspesi biće dobijanje bitke za priznavanje književnosti za decu i mlade, afirmacija stvaralaca i dela iz ove oblasti i utvrđivanje osnovnih poetičkih zakonitosti. U tom smislu, značajan je doprinos Slobodana Ž. Markovića, koji je mnogo učinio da ovu književnost popularizuje i sistematiše njene osnovne tokove i vrednosti. Podstakao je niz mladih kritičara da se bave proučavanjem i daljom dogradnjom metodologije. Milan Pražić je bio jedan od njih. Umesto takozvanog izvornog doživljaja detinjstva, koji infantilizuje kritiku marginalnim i spoljašnjim zahvatom dela i koji joj uskraćuje analitičnost i kritičnost, on se okreće ozbiljnom kritičko-teorijskom tumačenju književnosti za decu (knjiga Igra kao sloboda). Ozbiljnu sistematizaciju i pouzdano tumačenje ostvario je Novo Vuković u svojim radovima i knjizi Uvod u književnost za djecu i omladinu (1980). Pojedine romane i pojave u književnosti za decu i mlade ozbiljno i pouzdano tumačio je Branko Stojanović. Do sada najcelovitiji poetički pristup savremenom jugoslovenskom romanu, bez obzira na ograničenja koja nameće uvedeni dopunski didaktički aspekt, predstavlja studija Zorice Turjačanin Roman za djecu (1978). Ona je najpre ukazala na početke savremenog jugoslovenskog romana za decu, a potom je utvrdila definiciju savremenog romana na srpskohrvatskom jezičkom prostoru. njena definicija savremenog romana za decu kao zbira „relativno heterogenih fenomena povezanih zajedničkom težnjom da se približe intimi i životu savremenog djeteta” i teza o savremenosti romana, koja se ne može svesti samo na formalni niti sadržajni kvalitet, već da je to „svojevrsna sinteza tematsko-idejnih i literarno-estetskih dosega i domašaja ove književne vrste u prostorima ovovremenih značenja i zračenja”, omogućavaju dalja otiskivanja u istraživanjima i tumačenjima fenomena kojim se bavimo.

Srpski roman za decu i mlade ispitivaćemo višestrano: od perifernih do današnjih, prelomnih ostvarenja. Ukazaćemo na faktore (stvaranje osnova za razvoj školskog života, obrazovanja; značaj školske lektire i uopšte književnosti za obrazovanje dece i omladine, uticaj razvijenijih kultura i književnosti, prevodi, prvi listovi i periodikumi) koji su omogućili pojavu književnosti za decu, a unutar njenog prostora i pojavu romana za decu i mlade. U analizi ćemo zahvatiti probleme tipologije, oblikovne činioce i vidove slike prikazanog sveta. Proučavanje romana treba da ima celovitost, ali ne na štetu selektivnosti; ono treba da istraži i teorijski obrazloži opšte vrednosne tendencije, etape, zakonitosti razvoja, s jedne, i promisli pojedinačna dela iznutra, dubinski (slojeve, funkcionalnost jezičke građe, semantička polja, konstitutivno-strukturne segmente), sa druge strane. Ozbiljno, kritičko čitanje je svojevrsna hermeneutička dijagnostika, koja može da se obrazuje u širokom rasponu od suptilnih opservacija do temeljno zasnovane teorije tumačenja romana za decu i mlade. Pošto težimo zasnivanju poetike onog žanra, oprezno ćemo se služiti elementima opšte hermeneutičke teorije; nadgrađivaćemo ih, mestimično preinačavati, ali ih nećemo zanemarivati, posebno kada govorimo o prirodi i izmenljivosti istorijskog konteksta.

Do Drugog svetskog rata ne može se govoriti o kontinuiranom razvoju romana za decu i mlade. Nećemo pogrešiti ako kažemo da u ovom periodu imamo samo jedan (Hajduci Branislava Nušića) vredan roman za decu, nekoliko popularnih romana za mlade i romane (npr. Crni dani Mihaila Sretenovića, Srpska trilogija Stevana Jakovljevića) koji nisu pisani za mlade, ali su za kratko vreme postali njihova literatura. Spomenuti Nušićev roman označava početak savremenog srpskog romana za decu i mlade. Rezultira iz određene autorske svesti o potrebi i u pogledu pripovedačke artikulacije donosi osveženja; humorom obogaćuje sliku detinjstva i kritici zabluda i iluzija donosi dodatna značenja i preokrete. Roman je doživeo i snažnu recepciju. Roman kao žanr nije stabilizovan; njegova struktura je neutemeljena, postoji i dalje kao neka vrsta proširene pripovedne strukture. Romani su verbalni vid aktualizacije socijalnih, didaktičkih i moralnih problema. U srpskom romanu za decu i mlade javljaju se u ovom periodu popularni romani; susrećemo se i sa prvim romanom fantastične provenijencije.10 Oskudna produkcija se delilimično upotpunjuje romanima koji tek u sadašnjem trenutku odgovaraju horizontu očekivanja mladih, ali nisu ni danas posebno recepcijski aktuelni. Isto tako, teško je raspravljati o genetičkim vezama romana za mlade u periodu između dva rata, jer romani koje danas prihvatamo kao romane za mlade nisu pisani za njih niti su izvršili određen uticaj na ovom planu. Međutim, oni se, pri uspostavljanju i definisanju međuratnog hronološkog okvira, moraju imati u vidu i prema njima valja utvrđivati stilske i gnoseološke konstante romana ovog perioda.

5.

U velikom broju prvih poslertnih romana ispoljavaju se prevaziđena poetička obeležja i spoljašnji, negativni uticaji. Poetički uticaji sežu od Marka Tvena do Kestnera, s jedne, i Lovraka, Seliškara i Nušića, sa druge strane. Dominira panoramsko prezentovanje događaja, uz povremeno korišćenje sceničnih efekata, kada se pripovedač zaustavlja i približava junacima, prelazeći s događajnog na unutarnje; u dobro osmišljenim i osamostaljenim scenama vrši se karakterizacija pojedinih likova. Značajnu ulogu u sceni igra dijalog.

U romanima ove provenijencije, osim u trilogijama, daje se kraći vremenski insert. Saopštavaju se glavni događaji, pružaju osnovne informacije o ambijentu i junacima. Postoji jedinstvo vremena koje omogućava sukcesivno odvijanje događaja i njihov kontinuitet. Motivi, kao osnovne jedinice, usaglašeni su jednostavnom, pa i pojednostranjenom poimanju zbivanja. Određenu privlačnost donose obrti, iznenađenja. Ipak, motivske promene pokazuju se nedovoljne za kvalitativne pomake. Umesto da bude nekodifikovan, roman postaje potčinjen, kanonizovan žanr; time gubi svojstva specifične umetničke forme. Zakoni romana su zakoni fikcije. U romanima s ratnom tematikom oni su zanemareni. njihova struktura ostaje nepreinačena; oni ne pružaju zanimljive varijante forme. Kao što smo već rekli, prevagu ima opis nad naracijom; opis je statički tekst kojim se determinišu ambijent i likovi. Sagledavanje stvarnosti iz pozicije sveprisustva ima manju raščlanjenost događaja, što, ipak, ne isključuje određenu dozu specifičnosti, individualnosti.


1) Po mnogima najznačajniji srpski naučnik u dvadesetom veku, akademik i dugogodišnji predsednik SANU, kao i počasni član nekoliko univerziteta u Evropi, Milutin Milanković (1879–1958), po profesiji bio je građevinski inženjer, astronom, matematičar, geofizičar, ali iznad svega utemeljivač moderne klimatologije, „otac paleoklimatologije”, nebeske mehanike, tvorac čuvenog Kanona osunčavanja Zemlje, naučni genije čije su delo svetski naučnici tek multidisciplinarnim istraživanjem uspeli da potvrde skoro pola veka posle njegovog stvaranja. Milanković je i reformator Julijanskog kalendara koji je prihvaćen na Svepravoslavnom kongresu u Carigradu 1923. godine, no ovaj astronomski najtačniji kalendar do danas nije u upotrebi. Ovo je samo deo zaista dugog spiska njegovih naučnih dostignuća. Koliko je Milankovićevo naučno delo danas značajno svedoči, između ostalog, medalja Evropskog geofizičkog društva sa Milankovićevim imenom koja se dodeljuje od 1993. godine. Takođe, njegovim imenom su nazvani krater na Mesecu i jedan krater na Marsu, a potom i jedno nebesko telo (treba spomenuti da ovakvu počast od naših sunarodnika imaju još jedino Nikola Tesla i Mihajlo Pupin, čijim imenima su nazvani krateri na Mesecu).
2) Dr Vlado Milićević, Milutin Milanković – 120 godina od rođenja i 90 godina od dolaska na Beogradski univerzitet, geoins@Eunet.yu, yuam@iname.com. 10) Isto, str. 202.





DETINJSTVO 1-2/2000

design by: INternetClub