br. 1-2/2001


KNJIŽEVNOISTORIJSKI PROCESI I RAZVOJNE ETAPE U SRPSKOJ KNJIŽEVNOSTI ZA DECU XX VEKA


Branko RISTIĆ:
KRITIČKE RECEPCIJE KNJIŽEVNOSTI
ZA DECU I UPOTREBA DEČJEG U SRPSKOJ VARIJANTI


Književnost za decu ne prestaje da bude tretirana ni danas za nekanoničnu i marginalnu. Debate povodom samog shvatanja i povodom njegovog smisla traju decenijama. Kako kao korpus tekstova, tako i kao korpus kritičkih posmatranja, takvo shvatanje teško se uklapa u tradicionalni sistem književne hijerarhije i klasifikacije. Zbog svega ovog napred rečenog potrebno je navesti jedno tvrđenje Spensera koje je vezano za svetsku književnost za decu, ali se i te kako odnosi i na srpsku književnost za najmlađe. „Konvencionalni književni sistem, uprkos svemu, apsolutno tačno nalikuje na tradicionalne odnose u porodici – dominira književnost za odrasle, pisana od strane muškaraca, žensko književno stvaralaštvo smatra se za drugorazredno, dok književnost za decu nije samo u podnožju stubice, već je i na samom kraju, ako je delo napisala žena.”

Knjige za decu, prisutne u velikim količinama kao prevedena i domaća književnost, ukazuju se kao periferne za prestižna književna proučavanja i istraživanja. Obično se registruje pojava određene knjige u istorijskom planu, da bi se formirala nekakva tradicionalna za veliku književnost predstava za dijahronično postupno i progresivno kretanje u okvirima nekog književnog roda. Ili pojava knjiga za decu u stvaralaštvu datog autora čita se kao dodatni deo iz njegove stvaralačke biografije.

Književnost za decu biva polako ali prioritetno u obimu disciplina sa nedoiskazanim nižim pravilnikom u humanitaristici kao „Bibliotečko delo” ili „Metodika nastave”. Pri takvom tekstualnom materijalu koriste se tvrde jednostrane i ograničene metode više deskriptivne a manje ocenjivačke. Problem metodske nastave pri izboru tekstova je pored toga da li dati tekst, predznačen za dečju publiku, služi za „izgradnju i stvaranje umeća za ovladavanje školskog gradiva”, ili služi samo kao zabavno i interesantno štivo, bez direktnog postavljanja vaspitnih ciljeva.

Knjige za decu trpe uticaj u velikom stepenu kod strane kritičkog odnosa prema njima, sklona da ih opredeljuje metodama i kategorijama na književnost za odrasle. Kao izvor javljanja književnost za decu uzima se nacionalna književnost i folklor, a u srpskoj varijanti kao izvor okreće pažnju i prevedena umetnička književnost (naučno-fantastična literatura, avanturistička, roman akcije i sl.). Ukazivanje na poreklo sadrži kritičko preterano pravo nasleđa koje se tiče roda, žanra, tematskog i metaliteraturnog nivoa. Isticanje sklonosti između književnosti za odrasle i književnosti za decu jeste jedan od široko rasprostranjenih kritičkih metoda, ali između pravog izvora i manje važne književnosti stoji napor, stvaran neprekidno od delujuće opozicije velike/male, značajne/beznačajne, univerzalno-umetnička/specifično-umetnička književnost. Jedan pogled na određena istraživanja otkrio bi tragove jedne optužbe za ponavljanje, stereotipnost jednih te istih tema, motiva i umetničkih sredstava u knjigama za decu, pisanih od različitih autora, u različito vreme. Zabeležena stereotipnost (Sameness) predodređuje izbor jedne od nekoliko mogućih kritičkih pozicija. Jedno nihilističko rešenje, da originalne autorske knjige za decu zapravo i nisu sasvim originalne, zato što jedna dosledno sprovedena komparativna analiza citata iz različitih knjiga za decu pokazuje sličnost tema, motiva i jezičkih sredstava u njima.

Druga kritička pozicija pripisuje tu osobenost književnosti za decu kao nasleđe iz narodnog stvaralaštva i kao ozbiljno uzimanje u obzir granice odraslih kod dečjeg auditorijuma. Naš ukus prema književnosti za decu, formiran je, tvrde, u ranom uzrastu, opredeljen nekim poetskim i proznim tekstovima kao isključivo originalnim i važnim u ulozi socijalnog odnosa. Princip ponavljanja u takvim delima pokazuje se kao karakteristika za književnost za decu, markirajući specifičnost, a ne bezidejnost. Po načinu analogije, ideolozi savremene književnosti za decu pokušavaju da definišu principe, specifične osobenosti i čitaoca; da bi nabavili identičnost na položaj i siguran uticaj u lirsko i samostalno književno polje.

Podobnije praktičnosti nisu jedinstvene u savremenoj književnoj nauci. One se primenjuju i u odnosu ženska/feministička književnost, i na post-kolonijalne književnosti itd., uopšte na svako pisanje koje se smatra da je potisnuto od strane dominirajućeg književnog sistema.

Na takav način se osmišljava i pitanje problematičnog žanrovskog sistema književnosti za decu. Bar po odnosu prema prozi, veći broj tekstova je samo relativno podveden prema datom normativnom književnom žanru. Ali to se ukazuje ne toliko važno, koliko konstruisanje funkcionalnog sveta u delu koji upućuje provokaciju za držanje konvencije tradicionalnog književnog prostranstva. [to se odnosi do dečije/poezije za decu, u njoj nasleđeno iz „velike” književnosti i folklora sa tog aspekta je neosporno. Ali inercijalno se zarađen problem za interaktivni karakter književnosti za decu, za mogućnosti pred datim delom da se utiče i koriguje ilustracija, kod slušanja, kod razigravanja. Svi ti pristupi za prihvatanje iz početka su u zavisnosti od kriterijuma odraslih.

Drugi metod kritičara, koje ovo istraživanje primenjuje, je do izvesnog stepena da se koristi od formiranih specifičnosti književnosti za decu, kada se pokušava da se smanji napregnutost od opozicija velika/dečija ili bolje rečeno za decu, univerzalno-umetnička/specifično-umetnička književnost. Ovde se postavlja pitanje za jedno dekonstruisanje opozicija kroz razmnožavanje upotrebe dečijeg u zavisnosti od zainteresovanosti publike za književnost za decu. Upotreba dečijeg kao igra i posredstvom igre za nabavljanje identifikacije ogleda se u književnosti za decu. Kao legitimna publika književnosti za decu prihvataju se i odrasli i u tom slučaju upotreba dečijeg biva označena kao „detinjarija” – specifični odnos prisutan u tekstovima za odrasle prema dečijem, prema detetu u sebi, prema prvim neminovnim prirodnim reakcijama na objekte u svetu.

Ako sistematizujemo do sada izloženo, kritička recepcija književnosti za decu oformiće se u sledeće interpretativne mehanizme: 1. Književnost za decu ili se adaptira ili se predstavlja kao podobna, nasledna, stvorena od kanoniziranih književnih modela. 2. Književnost za decu ima šansu da izdvoji (odvoji) od margine nezavisno književno polje sa svojim zakonima i standardima.

3. Književnost za decu je moguća kao velika količina upotreba dečijeg, u zavisnosti od instance teksta i adrese u okvirima opšteg komunikativnog modela.


Korišćena literatura:

1. Spender, D.: The Writing or The Sex? or Why Don’t have To Read Women’s Writing to Know It’s No Good, N. Y: Pergamon Press, 1989, p. 13.
2. Nodelman, P.: Interpretation And the Apparent Sameness Of Children’s Book, Children’s Literature Association Quaterly 15(3), 1990, p. 143–148.
3. V. G. Beličeskié, I. G. Černiševskié, N. A. Dobroljubov: O detskoé literature, M, 1983, str. 186–221.
4. Miko, Frantisek: Hra I poznanie v detskey proze, Bratislawa, 1980, s. 9–27.
5. Miodrag Drugovac, Makedonskata književnost za deca i mladina, Detska radost, Skopje, 1996, str. 7–17.





DETINJSTVO 1-2/2000

design by: INternetClub